Noticias de literatura-166. Outubro de 2015

Marcelino Agis, Historia do pensamento galego contemporáneo

O xurado da décima edición do premio de ensaio Manuel Murguía [...]  premiou a obra 'Historia do pensamento galego contemporáneo' do profesor da Facultade de Filosofía da Universidade de Santiago (USC) Marcelino Agís Villaverde (Galicia Hoxe, 01-10-2015).

Basilio Losada, premio Ramón Piñeiro

El jurado ha valorado la labor del traductor y crítico literario lancarés en favor de la lengua y cultura gallegas y su contribución, desde la Universidad de Barcelona (UB), a través del ensayo y la crítica literaria para difundir la identidad gallega por diferentes países (El Correo Gallego, 01-10-2015).

• Basilio Losada, membro de honra da RAG (El Correo Gallego, 03-10-2015).
• O académico de honra foi recibido na RAG como un gran fabulador (La Voz de Galicia, 04-10-2015).

Marcos Calveiro, Fontán

Marcos Calveiro vén de gañar o IX Premio Repsol de Narrativa Breve con Fontán, novela biográfica de corte histórico que percorre a vida de Domingo Fontán, autor do primeiro mapa topográfico e científico de Galicia (entrevista con Alberto Ramos, Praza Pública, 03-10-2015).

Ledicia Costas, Premio Nacional de Literatura Infantil por Escarlatina. A cociñeira defunta

[...] é un premio que da visibilidade, algo difícil de acadar. Pero tamén é unha alegría colectiva. Entendo que é un xeito de dicir: aquí estamos os autores de literatura galega, que apostamos por ela e que temos presenza mais alá de Galicia. Sinto orgullo (La Voz de Galicia, 06-10-2015).

• Ledicia Costas logra un novo Nacional para a LIX galega (El Correo Gallego, 06-10-2015).

Alicia, 150 anos

[...] unha novela escrita polo autor inglés  Charles Lutwidge Dodgson baixo o pseudónimo de Lewis Carroll. E 145 anos máis tarde comezou nos Estados Unidos un proxecto de facer un compendio de ¨Alicias¨ en todas as linguas do mundo (Sermos Galiza, 13-10-2015).

Charo Lopes, De como acontece a fin do mundo

[...] a obra com a que Charo Lopes ganhou o Premio Fiz Vergara Vilariño. Falamos com a sua autora, cujo discurso guarda uma enorme coerência coa sua escrita: uma autentica descoberta para quem goste de ler poesia (Montse Dopico, Praza Pública, 13-10-2015).

Alberte Santos, O rebumbio dos vagalumes

El resultado es una obra en la que el inconformismo y la rebeldía de la protagonista -Paula- van marcando el discurrir de la historia, una historia actual, basada en problemas de hoy, «porque probablemente todos precisamos cambiar cousas na nosa vida, porque non podemos esperar a que o tempo as cambie. O tempo poucas veces arranxa as cousas», afirmó (Ana Lorenzo, La Voz de Galicia, 16-10-2015).

Pedro Feijoo, Morena, perigosa e románica

É unha historia tola, chea de personaxes curiosos, que xira arredor do roubo da Moreneta (Atlántico, 17-10-2015).

Manuel Seixas, Interferencias

[...] unha novela na que abrolla, como nas anteriores, o maltrato. E o amor como procura. Mais non só volveron os libros. Tamén o fixo Manuel, segundo conta el mesmo. Un Manuel novo que pasou a súa “longa noite de pedra”. Porque, di el mesmo, os milagres -laicos- existen. E pódese regresar da escuridade (Montse Dopico, Praza Publica, 19-10-2015).

Sara Barreiro, Vic e Bombona

[...] unha historia na que se conta que "Bombona –que na realidade responde ao nome de Ulla– é a cadela máis lista do mundo. E Vic, un pequeño desastre de neno (María Almodóvar, El Correo Gallego, 20-10-2015).

Gonzalo Hermo, Celebración

Celebración é o segundo poemario de Hermo após o aparecimento en 2011 de Crac (Barbantesa), embora o autor considera aquel realmente como o seu primeiro traballo (Sermos Galiza, 20-10-2015).

• “Gonzalo Hermo gana el Premio Nacional de Poesía Joven”, Aurora Intxausti, El País, 20-10-2015.

• “Inscribirme na tradición poética galega xogou ao meu favor”, Praza Pública, 21-10-2015.
• “Queda demostrado que escribindo en galego…”, La Voz de Galicia, 26-10-2015.

Carlos Meixide, Ons

En Ons catro rapaces comezan as súas vacacións na illa que pecha o horizonte da ría de Pontevedra. "Mais o primeiro día -reza a sinopse da contracapa- un arrepiante descubrimento na praia converterá o seu verán nunha aventura trepidante e inesquecíbel..." (Fran P. Lorenzo, El Correo Gallego, 21-10-2015).

Manel Cráneo, A nosa cinza

Manel Cráneo explica as súas sensacións ante o novo proxecto que ten entre mans: a adaptación á novela gráfica da célebre A nosa cinza, de Xavier Alcalá (Alberto Ramos, Praza Pública, 24-10-2015).

Félix Caballero, Xaquín Marín, innovación e tradición no humor gráfico galego

La tesis de Caballero destaca la significación de Marín en el humor gráfico gallego del último medio siglo, al tiempo que sostiene que el dibujante ferrolano puede ser considerado como «o humorista gráfico galego máis relevante desde Castelao». La razón, para el investigador, reside en que ningún otro innovó tanto gráficamente ni tampoco fue capaz de hacer una obra de valores universales con la temática «dun pequeno país» (Cristina Barral, La Voz de Galicia, 25-10-2015).

Manuel F. Rodríguez, A viaxe á fin do mundo

A historia arrinca no 1906, cando tivo lugar un dos feitos máis descoñecidos da historia compostelá, o roubo da cruz de Afonso III, da que nunca nada máis se soubo  (Xurxo Melchor, La Voz de Galicia, 27-10-2015).

"Estuve en Órdenes..."

"Estuve en Órdenes, que es un pueblo de la provincia de La Coruña".

Así mesmiño o dixo don Mariano Rajoy no programa especial informativo de TVE (minuto 28:40-5). La Voz de Galicia (27-10-2015) recolle a expresión e comenta "que ha tropezado dos veces en una misma frase con la toponimia gallega".
Tropezar tropeza calquera. Pero coñecendo a traxectoria lingüística do personaxe e exercendo o meu dereito a ser malpensado, inclínome a consideralo como o consabido trato irrespectuoso co idioma "regional". Sobre a cuestión da toponimia, en España, discutiuse e debateuse ata cansar, e aprobáronse tantas propostas políticas que resulta difícil pensar que o de Rajoy fose un lapsus. Se cadra ao mellor, Fomento aínda non cambiou os carteis da estrada do "pueblo", pero así e todo...
A maior abondamento, direi que ata unha memoria fráxil e senil coma a miña lembra a defensa que un coñecido líder popular fixo das traducións aberrantes da toponimia dándolles a consideración de "sinónimos enriquecedores". Aínda está a tinta fresca. E tamén está fresca na memoria a despedida que lle fixeron cantándolle o lalalá a outro polìtico, tamén de alto rango. Así que, tanto se se ameniza con música lixeira en minisaia ou canto gregoriano en sotana, o couce sempre lle cae á toponimia da lingua minorada. Para que se saiba quen manda.
Os sociolingüistas (polo menos os que non teñen carné de partido) describiron este comportamento como típico e xeral para coas sociedades colonizadas. ¿Que han saber os indíxenas dos nomes do seu propio territorio? O menos que adoitan facer é "traducilo" ou grafalo contranatura, pero tamén lle poden amañar un ben xeitosiño que non o recoñeza nin a nai que o pariu (dispensando): Lalala Coruña, Órdenes, Seijo, Carballino (onde se admite pulpo como animal de compañía), Puenteareas, Niño de la Guía, Sangenjo, Toro, Desván de los Monjes... E hai próceres que esganarían a nai con tal de xustificalo. O importante é que o indíxena non recoñeza o terreo que pisa.
En Galicia --como saben os estudantes de FP Básica--, este proceso de resetear a toponimia e a antroponimia acelerouse dende o século XVIII. E aí estamos, e seguiremos porque os intentos de volver as cousas ao rego son considerados actividades antipatrióticas. Sempre domina a lingua de quen pon o letreiro (malia la imposición del gallego). E por estes lares hai moita afección a cambiar os postes e os marcos.
Así e todo, no programa enriba sinalado don Mariano Rajoy respectou Palas de Rei. Algo lle hai que deixar á oposición...

MEIRANDE (Centro de Interpretación da Batalla e do Patrimonio Cultural de Rande)

Imaxe: Facebook do nuseo

O Museo de Rande, coma quen di, acaba de nacer: inaugurouse en 2013. Ainda é un naipelo, pero amosa posibilidades de medrar en moitos aspectos. Nós visitámolo no primeiro aniversario e agasalláronnos cun trato exquisito.
Soamente pola paisaxe xa paga a pena a visita. Para os docentes presenta ademais unhas excelentes ferramentas didácticas á hora de explicar etapas e feitos fundamentais na historia europea e local.
O cometido principal do museo é a batalla de Rande (23-10-1702), vista tanto nos seus aspectos locais coma na súa importancia dentro da política europea do século XVIII: decadencia do imperio español, cambio de dinastía, España singular centralizada... Outro dos aspectos estudados no museo está relacionado coa axuda da Nova España á Alemaña nacionalsocialista. Non menos interese ten a actividade económica da fábrica que acolle o museo e da súa contorna, tanto contemplada dende a perspectiva histórica como actual.
MEIRANDE adoita ser noticia na prensa por actividades como as rutas culturais pola contorna ou as escenificacións históricas.

Meirande from revoltadafreixa

"Pedino de rodillas"

A expresión completa, tal e como a recolle La Voz de Galicia (08-10-2015. Actualizado a las 18:39 horas) di textualmente: "Pedino de rodillas e agora se me toma o pelo".
Expresións coma esta escóitanse e lense  a miúdo e fanlle saltar os automáticos ao gramático represor.

1. En galego pídese de xeonllos (así nos vai). Non debe entenderse en sentido literal porque o alcalde non iría á reunión coma quen vai ofrecido á Virxe da Franqueira. Aquí ten o sentido de "pedir encarecidamente" ou algo similar. Tamén considero que se trata de algo máis que unha simple cuestión léxica. Lembro o caso dunha persoa culta que lles chamaba naranxas ás laranxas porque lle soaba menos "bruto". Así que por un prurito social tododiós ten rodillas e non xeonllos, abuelos e non avós ou nindiós ten Deus. As recuperacións, se se dan, pola vía académica.
2. E agora *se me toma o pelo. O tomado é o pelo (complemento directo); daquela, sobra o se. En galego estándar: e agora tómanme o pelo.

Noutra ocasión falaremos dos complementos directos introducidos pola preposición a e da colocación dos pronomes átonos.

Malia o dito enriba, agradezo ao alcalde o uso da nosa lingua, mesmo para encabuxarse cos seus compañeiros de oficio. E prégolle que desculpe a miña deformación profesional. Ás veces os profesores somos tan atravesados coma os políticos.

Noticias de literatura-165. Setembro de 2015

Ledicia Costas fala da súa obra

Ledicia Costas (Vigo, 1979), que ri lembrando a resposta, non  perdeu a súa paixón pola literatura. Ao contrario, foi medrando con ela (entrevista con Rodri García, La Voz de Galicia, 04-09.2015).

Redrum Teatro co espectáculo Noiteboa

Trátase dunha “traxicomedia” na que o humor vai corcosendo as imaxes propias dun Nadal calquera, no que as aparencias, o simulacro familiar e a soidade sobre a epiderme servirannos de espello (Alberte Ramos, Praza Pública, 04-09-2015).

A casa de Álvaro Cunqueiro

El viejo sueño de crear un museo dedicado a Álvaro Cunqueiro en el edificio que ocupa el número 13 de la praza da Catedral de Mondoñedo -donde el narrador vivió y escribió alguna de sus obras más geniales- está un poco más cerca (La Voz de Galicia, 13-09-2015).

Montse Fajardo, Un cesto de mazás

Proxectar luz sobre esa verdade silenciada é a nosa homenaxe ás vítimas, que non foron só as que perderon a vida, senón todas aquelas que viviron o desgarro, o trauma de perder un ser querido e soportaron o estigma social, padecendo penurias e humillacións por riba de tanta dor (Isabel González, Praza Pública, 20-09-2015).

Héctor Cajaraville, Vidas cruzadas

Sobresale la buena construcción de los personajes, con personalidades complementarias, que empatizan con el público joven, el sentido del humor, el carácter intergeneracional y el final circular son otros alicientes de esta obra (El Correo Gallego, 22-09-2015).

Xoaquín Fernández Leiceaga, Agosto de memoria e morte

[...] un policía pouco experimentado, Miguel Santos, encárgase dunha investigación na que a corrupción, os conflitos empresarias e os asuntos familiares parecen ser as principais vías de pescuda. Mais as orixes do crime lévanos até a República e a Guerra Civil, cando os asasinados eran mozos e participaban no movemento falanxista (Fernández Leiceaga entrevistado por Alberto Ramos, Praza Pública, 25-09-2015).

Marcos Calveiro, premio Repsol por Fontán

O autor galego Marcos S. Calveiro e a súa obra Fontán veñen de acadar un salientable galardón (El Correo Gallego, 30-09-2015).

Noticias de literatura-164. Agosto de 2015

Martin Codax, en xaponés

[...] Takekazu Asaka, profesor de Filoloxía Románica da Universidade Tsudajuku de Toquio, o seu último libro, Xograr Martin Codax, unha tradución ao xaponés das sete cantigas de amigo do trobador medieval vigués publicado pola editorial nipona Ronso (La Voz de Galicia, 01-08-2015).

Esther F. Carrodeguas, Voaxa e Carmín

[...] a obra coa que a escritora e actriz Esther F. Carrodeguas vén de gañar o Premio Abrente de Textos Teatrais. Cando o recolleu, na Mostra Internacional de Teatro de Ribadavia, lembrou que as populares Marías non son unha estatua de postal, senón unha lembranza do que non debería volver pasar (Montse Dopico, Praza Pública, 01-08-2015).

Beatriz Maceda, O álbum de Garrincha

A novela de Beatriz Maceda evoca a historia do futbolista brasileiro en O álbum de Garrincha, unha novela que fala de fútbol mais tamén de integración, de superación das dificultades e de solidariedade. “Son mestra e desde hai anos temos aulas multiculturais e dinme conta de que chegan coa morriña nos ollos, cunha tristura inmensa, sen ser referente de nada e vin que o fútbol é un deporte democrático co que a integración pode ser rápida”, explica a escritora (Carme Vidal, Sermos Galiza, 03-08-2015).

• Xesús Fraga, “Garrincha volve dar alegría ao pobo”, La Voz de Galicia, 06-08-2015.

María Victoria Moreno, homenaxeada no Día das Galegas nas Letras

[...] os presentes fixeron un percorrido pola creación literaria desta profesora nacida en Cáceres pero que viviu grande parte da súa vida na cidade do Lérez onde participou activamente na vida cultural e política (Galicia Hoxe, 16-08-2015).

• Fina Casalderrey fala de María Victoria Moreno, Sermos Galiza, 15-08-2015.

Manuel Rivas, A boca da terra

A necesidade de expresarnos e lembrar, o poder da linguaxe e o cruzamento incesante de camiños que a vida é, percorren este discurso poético de Manuel Rivas que casa, en feliz confluencia, o popular, os haikus e as luzadas surrealistas (Ramón Nicolás, La Voz de Galicia, 21-08-2015).

Ramón Chao Rego, homenaxeado en Vilalba

O escritor e xornalista Ramón Chao (Vilalba, 1935) recibirá o vindeiro 28 de agosto unha homenaxe popular na súa vila natal, como recoñecemento á súa traxectoria vital e profesional (Galicia Hoxe, 21-08-2015).

Kruckenberg, homenaxeada

A imaxe e o poema están nas escaleiras da rúa Roupeiro, en Vigo. Trátase dun traballo do Proxecto EWA.

O texto pertence ao poemario A sombra ergueita, editado por Castrelos en 1976. Neste libro, os poemas aparecen numerados. O da fotografía vai encabezado co número 39 e pecha a obra. Unha obra que reflexiona sobre o sentido da existencia, que rezuma intimismo e, por veces, desespero.

Curiosamente, o poemario arrinca con estes versos:

Nin os muros de pedra

do camiño

paran o vento.

Ninguén para o vento.

O muro que sostén o traballo artístico é de formigón e, se non pode parar o vento, si pode soster un grito poético de fe e esperanza no ser humano.

Que dure.

Máis información:

• Proxecto EWA, en vimeo.com
• Entrevista con Marcos Puhinger, en Sermos Galiza
• El espíritu de la poeta María do Carme Kruckenberg, en Faro de Vigo

Santiago Cortegoso. Raclette

Imaxe: Edicións Xerais

Ao redor do simbólico aparello que dá título á obra reúnense cinco personaxes (dúas parellas e a convidada dunha delas). Malia usaren unha única mesa, o autor organiza a escena coma se se tratase de dúas obras diferentes; os dous grupos non comparten nada entre si, actúan coma se vivisen en mundos paralelos. Non será ata as escenas finais cando o espectador descubrirá que os fillos son o elemento de relación deses dous mundos.

Sobre as táboas desenvólvese unha ampla temática propia da sociedade de hoxe en día. Salta á vista a incomunicación que padecen os personaxes, paradoxal nun mundo intercomunicado cada segundo do día. Os personaxes fannos ver que a incomunicación non é un problema de aparellos, senón de actitudes.

A crise económica amarga a vida e a relación de parella dos personaxes masculinos, que sofren o drama do paro. Os dous que temos en escena viven do salario das mulleres.

Os fillos --hai dous que non aparecen en escena, pero son motivo central na conversa-- convértense en motivo de fricción entre as parellas. O espectador decátase de que se trata de preadolescentes sobreprotexidos polos pais e consentidos máis alá do que a prudencia e a boa crianza aconsellan. Os nenos aplican instintivamente a máxima de que o fin xustifica os medios cando se trata de lograr os propios obxectivos. Cando o espectador descobre que a morte dun dos rapaces foi causada pola acción acosadora do rival ten á vista o tema principal da peza. O redentor espírito maternal evita que as cousas acaben na xustiza e a vida siga máis ou menos igual, pero no fondo son pais e nais os que manifestan un maior sentimento de culpabilidade.

O grupo humano que temos en escena fórmano persoas adultas, maduras e na flor da vida (andan entre 32 e 42 anos). Amosan as neuras típicas da xente nestes tempos de crise: sentido crítico, compromiso social, preocupapción pola conservación do medio ambiente e dieta sa… pero con escasos recursos para controlar os acontecementos que os arrastran irremisiblemente.

Dictiografía

• Raclette, de Santiago Cortegoso, no Telexornal de CRTVG, 10-11-2014.
• “Santiago Cortegoso Gaña o Álvaro Cunqueiro coa obra Raclette”, La Voz de Galicia, 10-11-2014.
• “Santiago Cortegoso y su obra Raclette ganan el XXII Premio Álvaro Cunqueiro de textos teatrales”, El Periódico, 10-11-2014.
• Montse Dopico, “Santiago Cortegoso gaña o Álvaro Cunqueiro con Raclette, Magazine Cultural, 10-11-2014.
• “Santiago Cortegoso gaña o Premio Álvaro Cunqueiro de teatro coa obra Raclette”, Faro de Vigo, 11-11-2014.

---

Santiago Cortegoso Calvar, Raclette. Vigo, Xerais, 2015.

Personaxes: 5 (tres mulleres e dous homes).

Antón Fortes & Maurizio A. C. Quarello, 'Caderno de animalista'

Imaxe: Letra pequena

Advírtenos Antón Fortes na introdución que Caderno de animalista é un achegamento “a unha serie de obras emblemáticas” dun período que elevou ao cume a pintura e a literatura. Salvo erro, os artistas re-visionados neste libro cobren un tempo que vai de finais do XIX aos anos 60 do século XX, exceptuando a Goya que, se ben é máis antigo, non resulta menos vangardista. Degas, Toulouse-Lautrec, Mondrian, Klimt, Warhol, Dalí, Picasso, Munch… a obra escolma o mellor das vangardas pictóricas, especialmente as relacionadas coa bohemia parisina. E esa nova lectura de obras hoxe clásicas feita dende o punto de vista animal resulta enormemente racional e lúcida.

O carácter lúdico deste libro non impide a crítica social nin o tratamento de temas que preocupan a sociedade actual. Velaí están as referencias á “arte dexenerada” do nazismo ou á produción industrial ou á contaminación.

Admite distintos niveis de lectura, non só a infantil ou xuvenil. Son moi interesantes as propostas didácticas que  fan Inés Martínez e os blogs O lar de Frianciño e Letra pequena, ligados embaixo.

Dictiografía

• Caderno de animalista. Presentación editorial.
• Obradoiros de Contarte, no blog O lar de Frianciño.
• Caderno de animalista, reconocimiento. La Voz de Galicia, 7-5-2009.
• Caderno de animalista, no blog El gourmet, la grulla y yo.
• Caderno de animalista, ficha da obra na páxina Casa da Leitura.
• Caderno de animalista, propostas de Inés Martínez.
• Descubra as semelhanças II, no blog Letra pequena.

---

Antón Fortes & Maurizio A. C. Quarello, Caderno de animalista. Pontevedra, OQO, 2008.

Noticias de literatura-163. Xullo de 2015

Ana Acuña, Conciencia política e literatura galega en Madrid (1950-2000)

un estudo que reivindica os “madrigalegos” como pioneiros en diversos campos da política ou da cultura (Montse Dopico, Praza Pública, 03-07-2015).

Juan Carlos Bermúdez, A revolta dos gorrións

[...] a historia novelada da gran revolta irmandiña (El Correo Gallego, 05-07-2015).

Marcela Porto, parabéns

Marcela Porto atesora más de 40 publicaciones, fruto de otros tantos premios de renombre obtenidos en categoría escolar (El Correo Gallego,  06-07-2015).

Manuel Antonio, De catro a catro

Trátase dunha versión bilingüe e ilustrada, que traduce ao castelán e en imaxes ese particular universo, moi ancorada no mar, os seus oficios e a súa capacidade simbólica, do seu autor. Unha nova singradura para o poemario, que busca fondear en portos novos e recalar en vellos peiraos coñecidos. O autor da tradución, o xornalista e tamén poeta Luís Rei, entendeu o seu cometido «como unha boa ocasión para volver poñelo de actualidade entre os lectores de poesía das xeracións máis novas (La Voz de Galicia, 09-07-2015).

Neira Vilas, Semente galega en América

É o caso do veciño de Vila de Cruces (cruceño coma o autor) que armou o primeiro coche arxentino, do fotógrafo predilecto de Carlos Gardel de orixe estradense ou mesmo dun adestrador de abellas de combate. En total cen historias, tan breves coma atractivas, reducidas cada unha delas a unha soa páxina e acompañadas polas ilustracións do artista mindoniense Xosé Vizoso (P. Calveiro, La Voz de Galicia, 10-07-2015).

Afonso Eiré, O Piloto, o último guerrilleiro

Un libro con documentos e materiais inéditos e cun formato que se sitúa a medio camiño entre o ensaio e a novela, no que agroma o intenso traballo de documentación realizado por Eiré durante anos, incluídas ducias de entrevistas (Praza Pública, 08-07-2015).

Antonio Piñeiro, A identidade fascinada

Un ollar ao mundo universitario compostelán dos 80 que vai moito máis alá do memorístico. Que se alía co ensaio para indagar sobre a construción da identidade galega. Que volve celebrar, como as súas anteriores novelas, a capa máis dinámica da sociedade (Montse Dopico, Praza Pública, 10-07-2015).

Orellas de Bolboreta, censurado en Venecia

Orellas de Bolboreta, a historia de Mara, unha nena que foi educada na igualdade e a autoestima, é un dos 49 títulos que o novo alcalde de Venecia, Luigi Brugnaro decidiu retirar da programación de garderías e escolas municipais de Educación Infantil (Sermos Galiza, 10-07-2015).

• A reacción de Sciltian Gastaldi
• Crónica de Francesco Furlan, Repubblica, 25-06-2015.

Edicións Positivas, vinte e cinco anos

Un cuarto de século en que Positivas foi confeccionando un catálogo de referencia grazas ao seu labor editorial, a súa colección de poesía Diversos ou distintas iniciativas de calado, como a publicación das obras completas de Vidal Bolaño (Alberto Ramos, Praza Pública, 18-07-2015).

Manuel Portas, Lourenço Xograr

O escritor Manuel Portas é o gañador da XXVII edición do Premio García Barros (Sermos Galiza, 22-07-2015).

Carlos Maside, Correspondencia (1928-1958)

O volume reúne 179 cartas do pintor, case todas inéditas, dende 1928 ata 1958. Están moi marcadas pola Guerra Civil e a longa represión posterior (El Correo Gallego, 23-07-2015).